Uit het rapport Ondermijning op en rond de luchthaven Schiphol, uitgebracht door Bureau Beke, blijkt dat schoonmakers en schoonmaakbedrijven betrokken zijn bij drugshandel en mogelijk andere criminele activiteiten op de luchthaven. Er zouden zelfs schoonmaakbedrijven op het platform actief zijn waarvan de directie antecedenten in de drugsindustrie heeft. Wordt de soep werkelijk zo heet gegeten en zijn de schrijnende bevindingen uit het rapport illustratief voor de schoonmaakbranche?
Door Henk Cornelisse
Criminele kwetsbaarheid Schiphol onbekend
In tegenstelling tot Schiphol, bestaat over de criminele kwetsbaarheid van de Rotterdamse haven al langer een redelijk inzicht. De onderzoekers trekken in het rapport diverse keren een vergelijking met min of meer soortgelijke omstandigheden als op Schiphol in de Rotterdamse havens, waarin onder andere ook de culturele kwetsbaarheden van werknemers en bedrijven benoemd worden.
Het huidig onderzoek concentreerde zich op een andere dynamische omgeving, namelijk de Luchthaven Schiphol. De onderzoekers spraken met 109 betrokkenen: van bestuurders tot ondernemers en medewerkers van schoonmaak- catering en/of beveiligingsbedrijven, marechaussee tot en met douane beambten. Volgens de onderzoekers zijn er op en rond Schiphol zestig bedrijven gevestigd waar een luchtje aan zit.
De schrijnende resultaten staan opgetekend in het lijvige rapport.
Kwetsbare beroepen
De onderzoekers noemen de schoonmaakbranche als een van de branches (naast bijvoorbeeld cateraars) als een sector die op Schiphol een economische functie vervult en tegelijkertijd een kansenstructuur is voor criminelen.
Het rapport zeg hierover ondermeer: “Schoonmakers kunnen op een tamelijk gemakkelijke en risicoarme manier geld verdienen met het veiligstellen van drugs. Het ligt vervat in hun werkzaamheden dat ze in en rond het vliegtuig komen of op geijkte verstopplaatsen. Er is weinig of geen toezicht op hun werkzaamheden. Zo kunnen de verpakte drugs vermomd als vuilnis worden meegenomen.
Als schoonmakers worden betrapt, kunnen ze verklaren dat ze niet wisten dat het om drugs ging.” Ook wijzen de onderzoekers op het gemak waarmee schoonmakers zich van airside naar landside kunnen begeven, al dan niet met een bedrijfsauto. Doordat bij schoonmaakbedrijven medewerkers werkzaam zijn die ook voor andere diensten actief zijn, beschikken deze medewerkers over diverse autorisaties. De optelsom van autorisaties geeft hen veel bewegingsvrijheid in beveiligde gebieden: “Zij zijn daarmee ideale criminele pionnen.”
In een ander in 2018, binnen dit kader gehouden, onderzoek wordt de schoonmaak op basis van literatuurstudie als risicovol gekwalificeerd.
Kwetsbaarheid analyse
Per bedrijf en branche wordt door de Werkgroep Integere Luchthaven (WIL) een analyse gemaakt van kwetsbare elementen in de werkprocessen en in de fysieke werkomgeving. Belangrijke bronnen hierbij zijn opsporingsonderzoeken, werkbezoeken en vooral ‘locatiekennis’ van doorgewinterde professionals bij Douane, KMar [Koninklijke Marechaussee red.] en bij de betrokken bedrijven en branche. De analyse resulteert in een zogenoemde ‘risicoplaat’, waarin in detail kwetsbaarheden worden beschreven. Er zijn inmiddels analyses gemaakt van een groot schoonmaakbedrijf en dito cateraar. Dit dient de opmaat te zijn voor interventies in de hele branche.
Schipholpassen
Het onderzoek focust zich o.a. op de Schipholpassen. Met deze passen kunnen werknemers beschermende en beveiligde zones van de luchthaven betreden. Er zijn 56.800 afgegeven Schipholpassen voor beschermde gebieden op de luchthaven en 2.300 passen voor beveiligde gebieden. Niet ingeleverde passen kunnen in sommige gevallen gewoon op Schiphol-Oost gebruikt worden. Volgens het rapport zijn er totaal 58.120 mensen werkzaam op Schiphol, waarvan 3.030 binnen het facilitaire segment, waarin de schoonmaak een fors aandeel kent. In het facilitaire segment kent 49% een migratieachtergrond.
Crimineel netwerk
Het rapport meldt dat er tevens sprake is van infiltratie van een criminele netwerk in Schiphol. “Dit netwerk beschikt over grondige kennis van de fysieke omgeving, van de logistieke processen en van de werkwijze van de douane, de KMar en beveiliging”, stellen de onderzoekers vast. Criminelen kunnen volgens het rapport – paradoxaal genoeg mede vanwege het hoge niveau van safety en security – onder meer gebruik maken van personen die vanwege hun beroep controles kunnen omzeilen: “Het gaat dan zowel om ‘burgerpersoneel’ als medewerkers van onder meer de politie en de Douane. Hun inschakeling is vooral te zien in drugszaken en in zaken van mensensmokkel of -handel.” Op en rondom Schiphol gaat het dan ook om de mogelijke betrokkenheid van schoonmakers.
Verdachtenbankje
De schoonmaaksector zit al langer in het verdachtenbankje, zo blijkt uit het rapport. Al jarenlang worden er namelijk met enige regelmaat opsporingsonderzoeken gericht op de criminele activiteiten van schoonmakers op Schiphol. De schoonmaakbranche is -naar de mening van de onderzoekers- om verschillende redenen een kwetsbare sector: “Het gaat om laaggeschoolde personeelsleden die weinig binding hebben met het bedrijf, slecht betaald worden voor de zwaarte van het werk, en op een tamelijk gemakkelijke en vooral risicoarme manier geld kunnen verdienen met het uithalen van drugs.”
En de onderzoekers stellen verder: “Het gaat daarbij om veel geld, zeker afgezet tegen de legale lonen. De bewegingsvrijheid van schoonmakers is groot. Ze hebben een Schipholpas, het ligt vervat in hun werkzaamheden dat ze in en rond het vliegtuig zijn en er is weinig of geen toezicht op hun werkzaamheden.”
Deze aangevoerde argumenten zijn naar de mening van de redactie nogal stigmatiserend. Wel wordt er in het rapport melding gemaakt dat er op dit moment geen signalen zijn met betrekking tot criminele activiteiten vanuit de schoonmaakbranche. Dit stemt de onderzoekers echter niet gerust, zelfs eerder bezorgd. Als reden hiertoe wordt de zwijgcultuur in de branche genoemd.
Over drugsdiefstal in bagage- afhandelruimtes
Schoonmakers gelden net als de bagage-afhandelaars/afhandelloods medewerkers als ideale helpers van criminelen omdat ze ongezien overal kunnen komen en vuilniszakken vol drugs kunnen afvoeren zonder dat het opvalt. De verdovende middelen worden overgedragen aan personen die vanwege hun functie eenvoudig de luchthaven oprijden: “Denk aan cateraars, schoonmakers”, zo staat in het rapport. Het vervolgt: “Ook hierbij geldt dat deze personen op het moment dat zij de luchthaven afrijden slechts zelden worden gecontroleerd.”
Voorts wordt gesteld dat de luchthaven veel zogenoemde blindspots heeft: het cameratoezicht is niet overal volledig. Wanneer die spots ontdekt zijn door de criminelen, kan een koffer eenvoudig worden overgegeven, terwijl een derde man toezicht houdt op eventuele controles. In een interview werd verteld dat in sommige gevallen de daders de weggesluisde koffer naderhand aanmeldden als vermist. Dit om verdenkingen te voorkomen.
Smokkelwaar op Schiphol-Oost
Bij het vliegtuigonderhoud op Schiphol-Oost is het helemaal een soort luilekkerland voor drugssmokkel. Er is apparatuur voorhanden om de drugs uit een goede verstopplek in het vliegtuig te halen. De activiteit om de drugs uit de verstopplekken te halen valt samen met de dagelijkse routine van reparatiewerkzaamheden. Crimineel onderhoudspersoneel stelt de drugs veilig, laadt ze in een (bedrijfs-) auto die vlak bij de onderhoudshangar staat geparkeerd. Vervolgens rijden ze zonder controle het terrein af. Bij stelen en afvoeren van goederen gaan malafide Schipholpashouders op een vergelijkbare manier te werk. Het zijn vaak mensen die al lang samenwerken. Respondenten signaleren, opmerkelijk genoeg, dat schoonmakers soms in hun bedrijfsauto op het terrein slapen.
Diefstallen in onderhoudshangars
Een andere vorm waarbij de schoonmaak in het rapport genoemd wordt betreft diefstallen in de onderhoudshangars. Van de in 2019 in totaal 153 bij KLM Securtiy Investigation gemelde zaken betreft namelijk 24% diefstal. Bij de schoonmaak betreffen deze diefstallen: alcoholflesjes, tissueboxen en KLM kinderpresentjes. Diefstal uit bagage lijkt een groter probleem.
Camerabeelden
Als gestolen goederen niet in de meegebrachte rugtassen pasten, werden goederen tijdelijk gestald onder de bagageband, om deze op een later en geschikt moment op te halen. Het rapport: “Camerabeelden wijzen uit dat schoonmaakpersoneel op haar beurt diefstallen pleegde door de verstopte goederen vanonder de bagageband mee te nemen. Het onderstreept dat verschillende pashouders op de hoogte waren van de diefstal.” Sommige respondenten hebben echter de ervaring dat de daders bij de bagage afhandeling eerder gelegenheidsdieven zijn. Ze stelen wat zij al doende aantreffen, waaronder losse pakjes sigaretten of kleine geldbedragen.
Ook maakt het rapport melding dat waardevolle gestolen goederen ook wel opgeslagen en vervoerd naar het buitenland. KMar-informatie wijst uit dat dergelijk transport van gestolen goederen hoofdzakelijk naar Turkije en Marokko verloopt, mogelijk naar familieleden van de stelende medewerkers. Gestolen goederen worden ook als ruilmiddel voor drugs gebruikt. De meldingsbereid bij de medewerkers onderling is laag, bang als men is voor represailles. Private bedrijven meldden dit bij constatering van diefstallen/smokkelen niet, bang als ze zijn voor imagoschade.
Schoonmaaksector als breekijzer
Het rapport eindigt met een advies: Geef gestalte aan de branchegerichte aanpak die reeds is opgestart in de schoonmaak- en cateringbranche. Hierbij kan de schoonmaak als breekijzer fungeren. Bezie of veiligheidsmaatregelen, bedoeld om ondermijning aan te pakken, opgenomen kunnen worden als voorwaarden in aanbestedingstrajecten. Zo leveren ze een economisch voordeel op voor private bedrijven.
Aandeel schoonmaaksector in onderzoek
Om het een en ander in perspectief te plaatsen wat de schoonmaak betreft: er is door de onderzoekers gesproken met twee medewerkers uit de schoonmaak en verdere conclusies zijn gebaseerd op document studie. In totaal zijn 109 personen geïnterviewd. Er zijn volgens het rapport circa 100 schoonmaakbedrijven die diensten leveren op en rond Schiphol.
Desgevraagd laat een van de samenstellers van het rapport Mr. Dr. Anton van Wijk ons weten: “We hebben niet naar concrete namen van schoonmaakbedrijven gevraagd die betrokken zouden zijn bij ondermijning. De indruk is dat grote bedrijven professioneler omgaan met aller veiligheidskwestie dan kleinere.” Hierdoor wordt het niet duidelijk in hoeverre er OSB – en/of SieV leden betrokken zijn bij de genoemde criminele activiteiten.
Werkgeversorganisaties buitenspel
Navraag leert ons dat de werkgeversorganisaties OSB en SieV niet op de hoogte waren van dit onderzoek. In een reactie laat OSB weten dat zij pas na publicatie bekend werd met het rapport. De werkgeversorganisatie weet niet of er OSB leden bij de genoemde praktijken betrokken zijn: “Het betreft een vertrouwelijk onderzoek, dat in opdracht van de gemeente Haarlemmermeer / Stuurgroep Aanpak Ondermijning is uitgevoerd. Wij zijn derhalve niet op de hoogte van de betrokkenheid van specifieke organisaties. Uit het rapport valt op te maken dat schoonmaakbedrijven betrokken zijn. Het is OSB niet bekend welke dat zijn. Overigens zijn niet alle, op Schiphol actieve, schoonmaakbedrijven lid van de OSB.”
Evenmin is OSB op enigerlei wijze betrokken bij de branchegerichte aanpak waar het rapport naar verwijst. Wel wordt zij hierin graag betrokken. “Als brancheorganisatie voor de schoonmaaksector zijn wij uiteraard graag bereid om mee te denken en praten waar het de schoonmaak betreft. De geschetste problematiek zoals kwetsbare doelgroep, taal en schulden etc. is ons als branche bekend en onze bedrijven doen er al veel aan om dit te voorkomen en op te lossen. In samenwerking met Schiphol kan inderdaad een branchegerichte, als onderdeel van een totale, aanpak een belangrijke en goede stap zijn.”
SieV wist ook niet van dit onderzoek en kan derhalve niet vaststellen of er SieV leden betrokken zijn. Van een branchegerichte aanpak is evenmin iets bekend.
Openbaar Ministerie
Een paar aanvullende vragen die wij de onderzoekers voorlegden hebben zij door gezonden naar het OM, met het verzoek hierop naar de redactie te reageren. Als er – mogelijk – een reactie volgt publiceren wij dit later.
Helden van hun voetstuk gehaald
Al met al wordt uit het onderzoek duidelijk dat het systeem van de Schipholpassen rammelt en er sprake is van diverse blindspots waardoor, zonder dit goed te praten, de gelegenheid de dief maakt. Op een totaal van 58.300 werkzame personen op en rond Schiphol zijn er twee schoonmakers geïnterviewd. Dit lijkt ons nogal magertjes om hier hoogdravende conclusies aan te verbinden. De bevindingen met betrekking tot de rol van de schoonmaak zullen dan merendeels gebaseerd zijn op document studie.
De door de minister-president en onze Koning gelauwerde schoonmakers worden op basis van dit beperkte materiaal wel erg hardhandig van hun voetstuk gehaald. Van crimineel goed naar crimineel is kennelijk een smal koordje.
