Schoonmaken met producten op basis van micro-organismen en/of enzymen blijft een controversieel onderwerp. Er zijn inmiddels grote groepen tevreden gebruikers maar er is ontegenzeggelijk nog een lange missionaire weg te gaan voor producenten om hun boodschap succesvol over de bühne te krijgen. Want hoe kun je in vredesnaam schoonmaken met bacteriën die in de volksmond per definitie schadelijk en vies zijn? Erwin van den Eijnde en Fred Homburg, respectievelijk oud-directeur (en probiotica pionier) en directeur van private label producent Militex, doen in 3 delen een bescheiden en vooral objectieve poging om de grondprincipes van probiotische reinigingsproducten, de mogelijkheden en onmogelijkheden, voor ons op een rijtje te zetten.
Lees ook:
Probiotische reinigers deel 2 – Werkingsprincipes
Probiotische reinigers deel 3 – Veelgestelde vragen
Door Erwin van den Eijnde en Fred Homburg (Militex)
Een micro-organisme of microbe is een verzamelnaam voor organismen die te klein zijn om met het blote oog te zien. Hieronder vallen onder andere gisten, schimmels en bacteriën. Microbiologische reinigers op basis van micro-organismen worden probiotische reinigers (*) genoemd.
Om te overleven en zich te kunnen vermenigvuldigen hebben microben energie nodig. Deze energie halen ze uit voedselbronnen uit de directe omgeving. Omdat micro-organismen niet op hun voedsel kunnen kauwen, scheiden ze stoffen af die het ruwe voedsel in kleine verteerbare brokjes ‘knippen’. De stoffen die dit knipwerk doen worden enzymen genoemd. Enzymen zijn relatief eenvoudige stoffen die op veel plaatsen in de natuur voorkomen. Ook de menselijke spijsvertering begint met enzymen in het speeksel waardoor direct het verteringsproces begint.
Slimme bacteriemix noodzaak
Om direct het eerste misverstand uit de wereld te helpen: in de dagelijkse praktijk komen we nogal eens mensen tegen die menen dat bacteriën in probiotische wasmiddelen rechtstreeks het vuil aanpakken. Dat is niet correct. Bacteriën produceren enzymen, en die enzymen doen vervolgens het eigenlijke werk. Hoe zit dat?
Enzymen zijn heel specifiek. Zo zijn er enzymen die vet afbreken, maar ook enzymen die zich juist richten op bijvoorbeeld eiwitten of koolhydraten of urineresten en zo voorts. Verschillende soorten bacteriën scheiden verschillende, maar specifieke, enzymen af. Wil men dus een probiotisch product in de markt zetten dat verschillende soorten vuil (**) aanpakt, dan is de inzet van een slimme bacteriemix hoofdzaak.
En nu we het toch over bacteriën je hebben, het tweede misverstand dat we regelmatig tegenkomen is een schrikreactie bij eindgebruikers zodra ze alleen al het woord “bacteriën” of “microben” horen (dat is toch altijd vies?) . Bij deze een paar korte kanttekeningen: zonder micro-organismen zou er onder andere geen bier, wijn, kaas, yoghurt of (gerezen)brood bestaan. Merk verder op dat iedere volwassene in zijn darmen ongeveer plaats biedt aan een cocktail van circa 1 kilogram micro-organismen. Zonder deze microben in onze darmen zouden wij ons voedsel niet of nauwelijks kunnen verteren.
GRAS lijst
Ook op industrieel niveau wordt de veiligheid nauwlettend in de gaten gehouden. Verantwoorde producenten van probiotische reinigingsmiddelen gebruiken uitsluitend micro-organismen die voorkomen op de GRAS lijst (***) en die worden gerekend tot de pathogeen (****) klasse 1.
Micro-organismen uit klasse 1 zijn niet-ziekmakend voor mensen, dieren en planten en niet schadelijk voor het leefmilieu. Bovendien is een vereiste dat de micro-organismen in kwestie een lange geschiedenis hebben met betrekking tot veilig gebruik onder dagelijkse praktijkomstandigheden.
Geen bacteriën maar ‘sporen’
Terug naar enzymen. Enzymen kunnen in droge toestand goed bewaard worden, de industrie heeft deze techniek al vele jaren geleden onder de knie gekregen. Eén van de eerste geslaagde wasmiddelen op basis van enzymen, is het welbekende wasmiddel Biotex. Tegenwoordig bevatten overigens bijna alle wasmiddelen enzymen.
In de schoonmaak sector werkt men echter bij voorkeur met vloeibare producten, ondermeer vanwege het doseergemak. Enzymen in een oplossing zijn echter lastig stabiel te houden en onder invloed van licht en lucht neemt de werking snel af. Maar ook levende bacteriën kunnen niet in een vloeistof bewaard worden zonder dat zij afsterven met alle gevolgen van dien.
Daarom bevatten probiotische reinigingsproducten geen levende bacteriën, maar ‘sporen’. Sporen zijn een soort van slapende overlevingscapsules waarin de bacterie zich onder ongunstige omstandigheden terugtrekt. De commerciële bedrijven die zich bezig houden met de kweek van bacteriën, zijn in staat om microben massaal aan te zetten tot sporenvorming. Het is het keukengeheim van de reinigingsmiddelenfabrikant om de sporen in de een pro-biotisch reinigingsmiddel gedurende langere tijd in goede conditie houden.
Zodra het probiotische middel met water wordt verdund, komt de spore uit zijn sluimertoestand. Als sporen vervolgens in hun omgeving voedsel bespeuren, worden ze echt ‘wakker’ en veranderen terug in bacteriën die vervolgens in een hoog tempo enzymen gaan produceren.
Drie dagen
Het ontkiemen van de sporen neemt enige tijd in beslag (*****) voordat er merkbaar resultaat op zal treden. Omdat de gebruikers van schoonmaakproducten daarnaast altijd een snel resultaat willen zien, zijn in de meeste probiotische reinigers tevens wat ondersteunende detergenten aanwezig.
Een bijzonder groot voordeel van microbiologische reinigers is dat bacteriën tot circa drie dagen blijven doorwerken. Na een dag of drie zullen de goede bacteriën -na de gedane arbeid- minder actief gaan worden. Het reinigingsmiddel moet dus regelmatig opnieuw worden aangebracht.
Tussentijds gebruiken van een té scherp reinigingsmiddel en/of desinfectans wordt afgeraden omdat dit zal leiden tot het afsterven van de probiotische micro-organismen. Overweegt u over te stappen op probiotisch reinigen, zorg dan dat alle medewerkers duidelijk zijn geïnformeerd over de werkwijze en gebruik van deze middelen.
In de volgende delen gaan we iets dieper in op sommige aspecten, bijvoorbeeld: waar kun je probiotische reinigingsmiddelen wel of juist niet inzetten? Biofilm en probiotisch reinigen? Probiotica en andere herwinbare grondstoffen in reinigingsmiddelen? Is de inzet van probiotische reinigers commercieel verantwoord?
Meer informatie is ondermeer terug te vinden in de volgende artikelen (zonder speciale volgorde):
- Mikrobiologische Reinigungsmittel; mehr als nur Lückenfüller, Martin Groth, Rationell Reinigen, juli 2012
- Reinigen met micro-organismen, Hans Sinnige, Clean Totaal, juni 2010
- Microbiologische reinigers anno 2013, Toni Haan & Laurens Metternich, Clean Totaal oktober 2013
- Pro-Bio van Boma succevol getest, Clean Totaal, juni 2009
- De microbiota in het maag-darm kanaal , www.kennislink.nl, publicatie van Nederlands Instituut voor Biologie (NIBI), juli 2002
(*): Niemand weet met zekerheid te zegen wanneer de term ‘probiotische reiniger’ voor het eerst werd gebruikt. Taal- en vakpuristen merken op dat deze term niet bijdraagt aan een duidelijk beeld van de situatie. Totdat iemand met een betere term op de proppen komt -die vervolgens door ons allemaal wordt geaccepteerd- , houden wij de term probiotica aan.
(**): Uitsluitend organische vervuiling die door enzymen kan worden opgeruimd, kan met probiotische reinigers worden aangepakt. Op zich is dit geen probleem omdat de overgrote meerderheid van de vervuiling in deze categorie valt.
(***) De GRAS lijst wordt door de Amerikaanse FDA opgesteld. Hierbij staat GRAS voor ’Generally Recognized As Safe’ d.w.z. ‘algemeen aanvaard als veilig’. FDA is de afkorting voor Food and Drug Administration en is een agentschap van de federale USA overheid dat ondermeer de kwaliteit en veiligheid van voedsel, toevoegingen daaraan en medicijnen bewaakt. De FDA heeft het mandaat om de naleving van de regels af te dwingen.
(****): pathogeen is een duur woord voor “ziekmakend vermogen”
(*****): Het eerste merkbare effect bij de inzet van probiotische reinigers is meestal het verdwijnen van ongewenste geurtjes. Als u het juiste product heeft gekozen, is vooral het terugdringen van stank al na een paar uur duidelijk merkbaar.
