Er is een woud aan keurmerken, ook voor reinigingsmiddelen of beter gezegd, detergenten. Wat zeggen al deze keurmerken en waar staan ze eigenlijk voor? Peter Malaise legt de meest belangrijke en gangbare in Schoonmaakland onder de loep. Met de hoop dat u er ook wat meer van begrijpt.
Door Peter Malaise, lid redactie Clean Totaal
Kent u het verhaal van Kaïn en Abel? Voor de niet meer zo bijbelvasten: Kaïn, een landbouwer en Abel, een herder, waren twee van de kinderen van Adam en Eva. Beiden offerden zij aan hun god Jahweh: Abel een schaap, en Kaïn 'vruchten des velds' zoals het in de oude teksten heet. Maar Kaïn's offer wordt door Jahweh afgewezen en de gebelgde Kaïn slaat zijn broer dood. Kaïn krijgt daarom van Jahweh het Kaïnsteken op zijn voorhoofd geprent zodat eenieder met een oogopslag kan zien wat voor gruwelijks hij gedaan heeft.
‘Geweldig’ product
De reden om dit verhaal op te rakelen is dat we in de samenleving al een aantal jaren druk bezig zijn met een parallel verhaal. Er worden voor allerlei producten, ook voor detergenten, 'Abelstekens' ontwikkeld. Keurmerken die eenieder met een oogopslag zouden moeten laten zien hoe geweldig die producten wel zijn. In werkelijkheid is zoiets natuurlijk aartsmoeilijk, om niet te zeggen onmogelijk. Want wat is nu eigenlijk precies een 'geweldig' product? Dat hangt er maar van af wat je daaronder verstaat. En daarmee zijn we meteen bij de kern van de zaak.
Zwart, wit – en grijs
De wereld kan niet opgedeeld worden in slechts zwart en wit. Er zit tussen die twee ook altijd een heel pak grijstinten. Als je 'Abelstekens' toekent aan producten met bepaalde karakteristieken, krijgen producten die daar niét aan beantwoorden vanzelf een Kaïnsteken opgestempeld. Vervolgens ontstaat er een welles-nietes-spelletje en het eind van het verhaal is meestal dat U en ik de armen laten zakken en de 'tekens' naar de prullenmand verwijzen. Dat was natuurlijk niet de bedoeling.
Allesomvattend = illusie
Elk 'Abelsteken', elk keurmerk, elk label legt de nadruk op één of meerdere karakteristieken die door deze of gene beoordelingsgroep uitgekozen worden, en waarbij op een welbepaalde doelgroep wordt gemikt. Om die reden is één uniek, allesomvattend label een illusie, in welke sector of voor welk product dan ook. Er bestaat geen ethische of morele autoriteit die dé ultieme goedkeuringsstempel kan afleveren.
De praktijk illustreert dat heel goed: wie gaat sprokkelen vindt doorheen Europa ruim 400 verschillende 'groene' labels, van de meest uiteenlopende pluimages. Een deel daarvan zijn ook echt de moeite waard (een goede site is www.ecolabelindex.com).
Focuspunten
Noodgedwongen zal men eerst een keuze moeten maken tussen diverse focuspunten of diverse karakteristieken die men aan een detergent-categorie hecht alvorens een label te kiezen. Dat kunnen bijvoorbeeld zijn:
- een focus op grondstoffenselectie;
- een focus op energiebeperking en afvalvermijding;
- een focus op performance en weinig risicodragend gebruik;
- een focus op end-of-pipe-aspecten zoals biologische afbreekbaarheid;
- …maar het kan ook een mix zijn van twee of meer focuspunten uit deze lijst.
Bio-pizza?
In deze verschilt een label voor detergenten aanzienlijk van bijvoorbeeld een label voor voedingswaren. Je kan tomaten, pesto, meel, olie en kruiden kopen uit gecertificeerde biolandbouw – maar er bestaat geen certificatie voor bio-pizza's. Je kunt met die uitstekende ingrediënten een rotpizza maken, maar het predicaat 'bio' blijft daarbij overeind! En laat dat nu net zijn wat men van detergent-keurmerken verwacht: dat ze de pizza – met name het detergent – gaan certificeren. Technisch een moeilijke opgave en iets wat zeker niet voor weinig geld te realiseren valt. Spijtig genoeg zijn sommige producenten niet zozeer geïnteresseerd in een duurzaam product, dan wel in iets wat verkoopsbevorderend werkt, mits het niet te moeilijk is, noch teveel geld kost. Maar een degelijke duurzaamheidscertificering is niet eenvoudig en heeft nu eenmaal zijn prijs.
Eisen
Het kennen van de gestelde eisen is bij de waarde-inschatting van een keurmerk onontbeerlijk.
De globale benadering van een detergent-keurmerk staat op twee benen: enerzijds de hoedanigheden (wat zijn de wezenlijke aandachtspunten?), anderzijds de kwaliteit (met welke diepgang is het label opgezet?). Zowel het ene als het andere zijn essentieel. Er bestaan labels die een uitstekende selectie van essentiële elementen maken, maar die belabberd zijn uitgewerkt. Er zijn er evengoed die prima georganiseerd zijn, maar de bal misslaan wat de gekozen criteria betreft. Er zijn er ook die op beide punten aan de oppervlakte blijven. Sommige keurmerken geven slechts een schijn van keur. Een keurmerk zou idealiter van een neutrale instantie moeten uitgaan: bepaalde labels zijn echter commercieel getint, of ze zijn rechter en partij tegelijk – om nog te zwijgen van de zelfverklaarde keurmerken.
Grootste gemene deler
Een ander feit is dat de keurmerk-redacteuren soms niet over de nodige vakkennis beschikken. Het is niet omdat je thuis bent in biologische landbouw, dat je goed detergenten kunt beoordelen (en omgekeerd, natuurlijk). En een keurmerk omwille van het keurmerk, zoiets als een excuus-keurmerk, kunnen we missen als kiespijn, het verziekt de markt.
Verder is het van belang dat een keurmerk niet vanuit een eenzijdige visie, als het ware ideologisch is opgevat. Milieu is belangrijk, maar poetsen evenzeer. Een 'groen' schoonmaakmiddel dat niet goed poetst is een onding; een schoonmaakmiddel dat qua duurzaamheid slecht scoort is evenzeer een onding, en zal dat naar de toekomst toe steeds meer worden. Het komt er dus op neer dat vaklui uit verschillende disciplines samen de grootste gemene deler dienen te vinden.
Keurmerken gekeurd
Als we aan de hand van het hierboven beschrevene de bestaande 'Abelstekens' tegen het licht willen houden, kunnen we het best een afpuntlijst ontwikkelen:
- Wie? Door wie is het label opgezet, c.q. in wiens handen is het
- Focuspunten De focuspunten van het label zoals geformuleerd door de keurmerkeigenaar
- Grondstoffen Criteria die worden gesteld aan de gebruikte grondstoffen
- Processen Criteria voor de transformatieprocessen van de grondstoffen
- Performance Criteria en tests aangaande werkzaamheid en veilig gebruik van het product
- Reststoffen Criteria voor aquatische toxiciteit, biologische afbreekbaarheid en stabiele reststoffen na het gebruik
In dit artikel bekijken we enkele veel voorkomende keurmerken op de Nederlandse en Belgische markt bekijken in verband met detergenten in het algemeen – wat niet noodzakelijk betekent dat ze ook voor professionele producten bruikbaar zijn of gebruikt worden. In wezen is er op dit ogenblik geen enkele keurmerk dat ook werkelijk geschikt is voor professionele schoonmaakmiddelen als categorie, tenzij het om een deelaspect gaat, bijvoorbeeld het gehalte aan grondstoffen uit biologische landbouw.
Vele labels baseren zich op de Detergent Ingredient Database (DID, ontwikkeld ten behoeve van het EU-ecolabel), ook wanneer ze dat niet vermelden. Deze database bevat de chemische, biochemische en biologische eigenschappen van vele grondstoffen en is uiteraard een handig instrument. Het oorspronkelijke ontwerp bevat echter een aantal molecules die helemaal niet door de beugel van ernstige milieu- en gezondheidscriteria kunnen, en mist ook een reeks vernieuwende grondstoffen. Wenst men zulke nieuwe grondstoffen te gebruiken, dan moeten die met externe onderzoeksgegevens onderbouwd worden, wat een dure aangelegenheid is.
Nogal wat aanwezige 'labels' zijn geen werkelijke keurmerken, of toch niet bedoeld voor detergenten. Het staat nu eenmaal goed om met 'groen', 'bio' of 'eco' gezien of geassocieerd te worden. Sommige suggereren meer dan ze brengen, doen niet ter zake, of zijn op het randje van de misleiding.
Vergelijkingstabel keurmerken (PDF)
Vergelijkingstabel labels (PDF)
Wat zoek je?
Het is uiteraard onmogelijk om zo'n oeverloos thema in één kort artikel uitputtend te behandelen: elk van de labels voert een lastenboek dat telkens vele tientallen pagina's beslaat. Het is nog minder mogelijk om de bestaande concepten of producten in wit en zwart op te delen. Het hangt er helemaal van af of je zoekt naar een bevestiging dat er een “snuifje bio” in het product zit, dan wel dat je de maximaal duurzame keuze aan grondstoffen hebt, of nog dat je een efficiënt detergent wil dat bovendien ook duurzaam is over de hele lijn. Wie de vergelijkingstabel zorgvuldig heeft gelezen zal met mij tot de conclusie moeten komen dat er maar weinig labels de laatste twee kunnen garanderen.
Top-3
Als ik een top-3 moet samenstellen dan zet ik op nummer 3 het Nordic Swan label, dat in grote lijnen gelijkloopt met het EU-ecolabel qua product-performance, maar net iets strikter is op grondstoffen. Op nummer komt het Cradle-to-Cradle-label, dat de grondstoffen zeer gedegen gaat screenen op ethische-, gezondheids-, milieu- en energie-impacts, maar niet op product-performance. Op nummer 1 staat voor mij het Greenway to Life label, dat zowel een strikte grondstoffenscreening maakt als de performance van de producttest.
Conclusie
De sector van de duurzame was- en schoonmaakmiddelen en hun labels is nog in volle ontwikkeling en er valt slechts een momentopname te maken. Wat wel opvalt is dat er zo weinig aandacht naar de performance van de producten zelf gaat en dat er zo weinig sectorbrede initiatieven zijn. Laten we hopen dat deze situatie zich meer gaat professionaliseren en dat – naast onze gezondheid en ons milieu – de hele schoonmaaksector er zijn voordeel mee kan doen.
Peter Malaise is onafhankelijk consultant inzake duurzame ontwikkeling en helpt bedrijven en organisaties bij het ontwerpen van het juiste traject voor hun activiteiten (www.meta-consort.eu).
