De schoonmaakbranche kenmerkt zich volgens velen niet door goed werkgeverschap. Lage lonen, weinig fulltime contracten, weinig aandacht voor loopbaanbegeleiding, matige arbeidsomstandigheden en een gigantisch personeelsverloop. Los van het feit of het allemaal waar is, zou dat beeld werkgevers wél aan het denken moeten zeggen. Zeker omdat de concurrentie op de arbeidsmarkt door andere sectoren groter wordt.
Over hoeveel mensen in de schoonmaak werken, verschillen de meningen. Er worden cijfers genoemd van 150.000 tot meer dan 200.000 mensen. Daaronder is een groot deel werkzaam voor de ongeveer 600 OSB-leden die 80% van de markt bestrijken. Daarvan is de helft werkzaam voor de vijf grootste schoonmaakbedrijven. De overige 20% bestaat uit ZZP-ers. Hoe dan ook, schoonmaak is een grote branche. Niet verwonderlijk want overal moet worden schoongemaakt. Schoonmaak trekt nog steeds veel mensen, maar blijft dat ook zo? Het aantal leerlingen in de sectoren van Savantis groeide de afgelopen vijf jaar met ruim 20% tot 9625. Daarbij moet echter wel worden verteld dat dit met name te danken is aan de sector Reclame, Presentatie en Communicatie. Voor onze sector zijn de afgelopen jaren met subsidies uit de sector opleidingen ontwikkeld. Steeds meer scholen en bedrijven bieden leerlingen de mogelijkheid om een opleiding te volgen, maar het is zorgwekkend dat jongeren de schoonmaak kennelijk minder interessant vinden dan andere sectoren. Dat legt uiteindelijk wel een bom onder de branche in die zin dat personeelstekort te verwachten is, zelfs eerder dan verwacht. Bij marktontwikkelingen en de invloed daarop, moeten demografische ontwikkelingen meegenomen worden. We hebben het dan over ontwikkelingen binnen de Nederlandse (beroeps)bevolking.
Vergrijzing en bevolkingsconcentratie
Een open deur is de vergrijzing, waardoor steeds minder jongeren beschikbaar zullen zijn om banen te vervullen. Naar hun idee slecht betaalde banen worden dan als eerste uitgefilterd. De schoonmaak zal het daardoor moeilijk krijgen. Toch is vergrijzing niet de enige demografische bedreiging voor de branche. Misschien wel belangrijker is de trek naar de Randstad. Onlangs verscheen de nieuwe Regionale bevolkings- en huishoudensprognose van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). De geschetste ontwikkelingen zijn verontrustend is. De bevolking van de Randstadprovincies groeit onverminderd door. Tussen 2010 en 2025 groeit de bevolking in de Randstadprovincies naar verwachting met 700.000 mensen en het aantal huishoudens met ruim 400.000. Buiten de Randstad groeien vooral steden met bovenregionale voorzieningen, zoals hogere onderwijsinstellingen. Sterke groeiregio’s in de Randstadprovincies zijn de noordvleugel met daarin Groot-Amsterdam, de Zaanstreek en Flevoland en de zuidvleugel. Daarbij gaat het om de agglomeratie Den Haag en de aangrenzende regio’s Delft en Westland. Ook voor de regio’s rondom de gemeente Rotterdam (Groot-Rijnmond, Oost-Zuid-Holland, Zuidoost-Zuid-Holland) wordt een duidelijke groei verwacht. De regio Utrecht haalt naar verwachting tot 2025 een groei van bijna 10%. Overigens komt een deel van de bevolkingsgroei door autonome groei: inwoners van de Randstad krijgen kinderen.
Krimp dus personeelstekort
De Randstedelijke groei heeft grote gevolgen zoals meer druk op de woningmarkt aangezien veel gemeenten, ook in groeiregio's, hun woningbouwplannen vanwege de crisis opgeschort hebben. Woningen worden dus duurder en mensen zullen alleen solliciteren op banen waarmee ze hun kosten voor levensonderhoud op een goede manier kunnen afdekken. Gezien de vele deeltijdbanen en het matige salaris zal de schoonmaakbranche bij ongewijzigd beleid bij toekomstige werkzoekenden uit beeld verdwijnen.
Tegenover de bevolkingsgroei in een deel van het land zal in de andere gebieden de bevolkingskrimp zich tegelijkertijd uitbreiden. Vooral in de periferie van Nederland zal dit nog meer dan nu het geval is merkbaar worden. In Oost-Groningen, Delfzijl en omgeving en Zuid-Limburg loopt het voorzieningenniveau in de plattelandsgemeente nu al sterk terug omdat vooral jongeren naar de steden in en buiten de provincie trekken. Demografen verwachten dat deze trend zich verder doorzet. In enkele andere regio’s aan de randen, zoals de Achterhoek, Zeeuws-Vlaanderen en Noord-Friesland, krimpt de bevolking iets. De bevolkingskrimp in de Achterhoek, Noord- en Midden- Limburg en Zuidoost-Drenthe zet naar verwachting binnen enkele jaren in. Uiteindelijk krijgt een derde van de Nederlandse gemeenten te maken met krimp van 2,5% of meer. De totale afname van het inwoneraantal tot 2025 bedraagt in deze gemeenten ruim 180.000 personen. Naast deze absolute bevolkingskrimp, krimpt ook de potentiële beroepsbevolking. Die is nu al in veel regio’s een feit en zal bijna overal gebeuren. Alleen in een strook die loopt vanaf de Agglomeratie Den Haag, via Utrecht, Groot-Amsterdam, Flevoland naar Noord-Overijssel zal de potentiële beroepsbevolking in de komende vijftien jaar nog groeien.
Keuze voor betere betaling
Het voorgaande betekent concreet dat in grote delen van het land een gevecht zal losbreken om de zeldzame jonge schoolverlater voor zich te winnen. Bij een sterke druk op de arbeidsmarkt vallen de klappen in de laagst betaalde sectoren, zoals de schoonmaak. Onze sector zal buiten de groeigebieden steeds moeilijker aan personeel kunnen komen omdat dit niet meer aanwezig is. Gezien de voor jongeren ronduit zwakke propositie van de schoonmaak in vergelijking met bijvoorbeeld technische vakken, valt voor onze branche het ergste te vrezen. In de Randstedelijke agglomeratie waar wel groei van de potentiële beroepsbevolking plaatsvindt, zal het beeld niet positiever zijn. Ook hier zullen mensen liever kiezen voor beter betaalde banen in de industrie, logistiek, zorg en dienstverlening. Dat kan ook, vanwege het relatief hoge opleidingsniveau in ons land. Wie denkt dat het wel meevalt met de dreiging, moet maar eens kijken naar de huidige ervaringen van post.nl in de Haagse regio. Sinds de postbode door bezorgers zijn vervangen blijft de post soms dagenlang liggen omdat er onvoldoende bezorgers kunnen worden aangetrokken om het verloop in dit slecht betaalde werk op te vangen. Zo’n beeld wordt gemakkelijk realiteit voor de schoonmaaksector.
Krappe arbeidsmarkt
De krapte op de arbeidsmarkt is nu al een feit. In oktober verscheen het onderzoek HR Trends 2011-2012. Dit jaarlijkse onafhankelijke, representatief onderzoek van salaris- en HR-dienstverlener ADP Nederland, organisatieadviesbureau Berenschot en Performa Uitgeverij wordt uitgevoerd onder 972 Nederlandse HR-professionals. Voor het eerst sinds de economische terugslag blijkt dat HR-professionals meer problemen ondervinden met werving en selectie van nieuwe medewerkers. De komende tijd zal dat niet anders zijn, verwachten ze zelf.
Naast de instroom van nieuwe medewerkers wordt het behoud van werknemers een grote uitdaging voor organisaties. Ruim een kwart (28%) van de ondervraagde bedrijven heeft nu moeite om bestaande werknemers binnen de organisatie te houden. Dat is drie keer zoveel als in 2010 (9%), maar de HR-professionals denken niet dat de trend zich verder doorzet. 20% Van de respondenten geeft aan de aankomende twaalf maanden problemen te verwachten met het behouden van werknemers, nagenoeg hetzelfde niveau als in 2010 (21%). Dit was toen echter wel een te optimistische inschatting van de werkelijkheid in 2011. Overigens gaat het in dit onderzoek wel om hoogwaardige arbeid, maar het ligt in de lijn der verwachtingen dat bij lager gewaardeerd werk het beeld overeen komt. In het volgende nummer van Clean Totaal zullen we in een aantal interviews met schoonmaakbedrijven kijken of dit beeld klopt en wat zij doen om de medewerkers aan hun bedrijf te binden.
Wakkerlig-vragen
In de voorbereiding naar haar jubileumcongres van 6 oktober jl. is door OSB onderzoek gedaan naar de Wakkerlig-vraag. Waar liggen schoonmaakdirecteuren wakker van? Met stip op nummer één stond het (dreigend) tekort aan personeel. Op de nummers twee en drie volgden respectievelijk de zorg om kwaliteitmanagement en onthechting van personeel ("een doosje personeel"). Ook werd genoemd het gebrek aan maatschappelijke oriëntatie van de branche.
Lees ook: 4 secenario's voor de toekomst van de schoonmaakbranche.
Leon van den Berg (lvandenberg@cleantotaal.nl), redactieteam Clean Totaal.
Reageren? redactie@cleantotaal.nl
Reacties:
06-12-12 - Vera Sonder- Hudepohl, VerAntwoord HR Advies
Graag wil ik reageren op het boeiende artikel "Personeelsschaarste bom onder de schoonmaakbranche”
Wat ik mis in dit artikel en waarvan ik mij afvraag in welke mate dit nu al speelt gezien de (te verwachten) schaarste is de werving van nieuwe werknemers vanuit het buitenland.
Uit cijfers van de Arbeidsinspectie, die het afgelopen jaar ook weer intensief heeft gecontroleerd op buitenlandse werknemers in uw sector, blijkt n.a.v. de verrichte inspecties in 2010 dat ruim 1/3 van de aangetroffen medewerkers beschikte over een niet-Nederlandse nationaliteit. Het merendeel van deze groep had een nationaliteit van buiten de EER. Dit zou heel goed kunnen gaan om personen met een Nederlandse verblijfsvergunning, die dus al woonachtig zijn in Nederland en al dan niet onder voorwaarden arbeid mogen verrichten in Nederland.
Het percentage Europeanen die in de schoonmaakbranche zijn aangetroffen en die vrij op de arbeidsmarkt zijn, bedragen slechts 6%. Ook het percentage Bulgaren en Roemen (die nog steeds dienen te beschikken over een tewerkstellingsvergunning) is slechts 3%.
Door de verdergaande vergrijzing en ontgroening in Nederland, zal de vraag naar arbeid elders vandaan, waarschijnlijk gaan groeien. Als ik uw artikel zo lees, is de kans groot dat ook de schoonmaakbranche haar pijlen over de grenzen (moet) gaan richten.
Of aan deze behoefte kan worden voldaan middels werknemers uit de EU is uiteraard ook nog maar de vraag, gezien alle (politieke en economische) ontwikkelingen.